Văn học và thơ ca về thiếu nhi: Có thể hay hơn không ??

Văn học và thơ ca về thiếu nhi: Có thể hay hơn không ??

Sự nhìn nhận và tâm trạng của nhà văn Tô Hoài cũng là sự nhìn nhận và tâm trạng của nhiều nhà văn khác quan tâm đến lĩnh vực này.

Trong lần gặp gỡ các nhà văn viết cho thiếu nhi gần đây do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức đầu năm 2008, nhà văn Tô Hoài đã tỏ ý lo ngại, sốt ruột về̀ sự ì ạch, nhợt nhạt của văn học viết cho thiếu nhi (gọi tắt là văn học thiếu nhi) trong nhiêu năm qua. Thực tế là các nhà văn cũng như nhiều bạn đọc (ở đây chủ yếu là bạn đọc nhỏ tuổi) không mấy mặn mà với món quà tinh thần được làm ra để dành cho tuổi thơ – lứa tuổi chiếm tỉ lệ cao nhất trong số dân và cần “quà” hơn bất cứ lứa tuổi nào khác, văn học và thơ ca về thiếu nhi: Có thể hay hơn không ?? Theo chúng tôi, có mấy nguyên nhân dẫn đến tình trạng nói trên:

Đội ngũ những nhà văn viêt cho thiếu nhi khá thưa thớt. Phải nói ngay là ở ta rất hiếm, rất hiếm những nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi. Nhiều nhà văn khởi đầu bằng viết cho thiếu nhi rồi nhanh chóng chuyển sang viết cho người lớn; hoặc trong cả đời viết văn, có lúc chợt cao hứng “đá” sang “sân” thiếu nhi. Những tên tuổi như Trần Hoài Dương, Nguyễn Nhật Ánh, hay Định Hải, Võ Quảng, Phạm Hổ, Hà An, Phong Thu… chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Trong số họ, cũng có vài người đã mất rồi (Phạm Hổ, Võ Quảng). Ngay cả nhà văn Tô Hoài là tác giả của Dế Mèn phiêu lưu ký bất hủ thì sự nghiệp văn học đồ sộ của ông cũng chủ yếu được xây nên bằng những tác phẩm… viết cho người lớn!

Văn học và thơ ca về thiếu nhi: Có thể hay hơn không ?? - Ảnh 1

Tất nhiên, không chuyên vẫn có thể có tác phẩm hay, và không hẳn một nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi đã có tác phẩm hay bằng một nhà văn chỉ viết cho thiếu nhi bằng… tay trái! Nhưng mọi sự trên đời dường như vẫn tuân theo một quy luật phổ biên: nếu toàn tâm toàn ý cho một công việc gì thì thường đạt được kết quả tốt hơn. Văn học thiếu nhi ở ta vẫn còn những điểm yếu cốt tử. Thứ nhất là thích dạy dỗ trẻ con. Đây có thể là kết quả của sự ám ảnh quá nặng nề của quan niệm “văn dĩ tải đạo”. Đương nhiên văn học không thể vu vơ, vô bổ, nhưng văn học hoàn toàn không phải là môn học đạo đức hay luân lý.

Những “bài học” cho trẻ, nếu có, phải được ẩn kỹ trong vỏ bọc câu chuyện, trong lời văn, câu thơ thật hồn nhiên, tự nhiên. Nói chung, một tác phẩm viết cho thiếu nhi hay, trước hết phải hấp dẫn các em (và cả người lớn thì càng hay). Còn ý nghĩa của nó là điều các em sẽ tự cảm nhận được, không lúc này thì lúc khác. Một tác phẩm hay thường gây ấn tương sâu sắc ngay từ khi chưa kịp hiểu hết ý nghĩa của nó, và sẽ còn đi theo người ta suốt đời. Thứ hai là rất thiếu trí tưởng tượng. Trí tưởng tượng là một yếu tố có sức hấp dẫn mạnh mẽ đối với bạn đọc, nhất là lứa tuổi thiêu nhi.

Không phải ngẫu nhiên mà từ xưa tới nay, các em vẫn mê đọc những chuyện khoa học viễn tưởng hoặc thần tiên, ma quỷ… Tưởng tượng còn là một phẩm chất vô cùng quý giá của con người. Với trẻ con, trí tưởng tượng càng cần được nuôi dưỡng, kích thích. Văn học cho thiếu nhi chắc chắn và phải góp phần quan trọng vào việc đó. Chúng ta bắt gặp trong không ít các tác phẩm viết cho các em chuyện cái bàn cái ghế, con chó con mèo… suy nghĩ, đi lại, nói năng, hành động như con người. Nhưng đây không phải là tưởng tượng. Đây cũng không phải là “nhân cách hoá”. Đây chỉ là sự mô phỏng con người, mô phỏng đời sống con người một cách vụng về, thô sơ, thậm chí sống sượng.

Tưởng tượng không phải là bịa đặt tào lao mà là sự thăng hoa kỳ diệu của trí óc trong quá trình nghiên ngẫm, “làm việc” với những dữ kiện thực tế. Ngay cả trong những điệu tưởng tượng có vẻ xa thực tế nhất (thế giới thần tiên, ma quỷ… chẳng hạn), bao giờ cũng có hạt nhân thực tế. Khi nào người đọc cảm thấy những điều tưởng tượng gắn bó nhuần nhuyễn và cần thiết với sự tiến triển của câu chuyện, hoặc biết nhà văn “bịa” mà vẫn tin thì đây mới là thành công của nhà văn, của tác phẩm văn học.

Bị ảnh hưởng nói chung của văn hoá đọc xuống cấp. Văn hoá đọc xuống cấp là thực tế đã được thừa nhận trong những năm gần đây. Đọc sách không còn là niềm say mê, thú vui của nhiều người như trước, khi xung quanh họ tràn ngập các loại hình thông tin, giải trí khác như phim ảnh, tivi, internet… Sách văn học – trong đó có văn học thiếu nhi – là món ăn tinh thần bị xuống giá. Thiếu nhi bây giờ có đọc sách thì phần lớn cũng mê đọc truyện tranh hơn là truyện chữ. Và thơ cho các em thì lại càng ế ẩm. Tác phẩm viết ra không đến được với người đọc rộng rãi đương nhiên có ảnh hưởng đến tâm lý và kết quả làm việc của người câm bút.

Văn học và thơ ca về thiếu nhi: Có thể hay hơn không ?? - Ảnh 2

Tuy nhiên, ở đây cần có sự phân biệt rõ ràng: nhiều loại hình thông tin, giải trí xuất hiện khiến cho số người đọc sách ít đi, nhưng đó không phải là nguyên nhân có tính chất quyết định. Bằng chứng là vẫn có những cuốn sách có sức hấp dẫn mạnh mẽ người đọc. Trong lĩnh vực văn học thiếu nhi, có thể kể những tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, hoặc như Harry Potter của J.K. Rowling (Anh) được dịch ra tiếng Việt, v.v. Văn học thiếu nhi và các nhà văn viết cho thiếu nhi chưa được coi trọng đúng mức.

Hội Nhà văn Việt Nam – tổ chức mang tính xã hội – nghề nghiệp cao nhất của các nhà văn – chưa từng độc lập đứng ra tổ chức một cuộc thi, một cuộc vận động sáng tác văn học cho thiếu nhi (nếu có thì Hội thường tham gia với danh nghĩa phối hợp với các cơ quan, tổ chức chủ quản khác). Giải thưởng hàng năm của Hội cho văn học thiếu nhi thì năm có năm không, và thường là không. Các trại sáng tác văn học cho thiếu nhi hầu như cũng không có nốt. Và ai được kết nạp vào Hội theo “con đường thiếu nhi” (tức là do có thành tựu trong việc sáng tác cho thiếu nhi) cũng có vẻ bị coi là “đi cửa phụ”, kém danh giá hơn so với các hội viên viết cho người lớn…

Chỉ nội mấy điều vừa kể đã đủ khiến cho các nhà văn viết cho thiếu nhi mủi lòng và nản lòng. Chất lượng giáo dục kém. Hiện tượng đa số các em học sinh các cấp trong trường phổ thông (và cả ở đại học) càng ngày càng “tệ” trong khả năng viết lách không còn là cái gì quá bất ngờ đối với chúng ta. Năm nào báo chí cũng trích dẫn những bài văn dở khóc dở cười của các “cô tú”, “cậu tú”. Nguyên nhân của tình trạng này là gì nếu không phải là chất lượng giáo dục kém? Một khi kiến thức văn chương của nhiều giáo viên dạy văn không vượt ra ngoài sách giáo khoa bao lăm; một khi giờ học Văn là giờ học nặng nê khó nhọc, môn Văn bị coi là vô bồ, đáng ghét… thì làm sao sách văn học chẳng bị ghẻ lạnh?

Một số nguyên nhân nêu ra như trên chắc chắn chưa đủ, và cũng có thể chưa hoàn toàn chính xác, nhưng qua đó chúng tôi cũng muốn rút ra một số điều. Chẳng hạn như sự nhìn nhận, đánh giá đúng đắn về vai trò của văn học thiếu nhi, để từ đó có những quan tâm chăm sóc thích đáng của xã hội, của nhà nước; hoặc những cố gắng tìm lại cho các em thói quen và niềm say mê đọc sách văn học… Nhưng nói gì thì nói, để có tác phẩm hay thì sự nỗ lực tự vượt mình của các nhà văn vẫn là yếu tố quyết định hàng đầu.

Văn học và thơ ca về thiếu nhi: Có thể hay hơn không ?? - Ảnh 3

Hãy thử đọc các tác phẩm viết cho thiếu nhi xuất sắc của các nhà văn nước ngoài đã được dịch ra tiếng Việt (chỉ kể một số gần đây): Momo, Chuyện dài bất tận (M.Ende), Peter Pan (J.M Barrie), Mắt sói (D.Pennac), Bí ẩn về con chó lúc nửa đêm (M.Haddon), Nhóc Nicolas; Những chuyện chưa kể (Goscinny & Sempé), Cédric tôi thích đi học (Laudec & Cauvin), Harry Potter (J.K.Rowling), Biên niên sử vê Narnia (C.S.Lewis)… Trong đó, có những tác phẩm đã ra đời cách đây cả gân nửa thê kỷ (như Nhóc Nicolas…). Với chúng tôi, những tác phẩm đó luôn gây nên sự kinh ngạc, phấn khích; luôn luôn khiến mình phải đặt câu hỏi: Cái gì đã làm nên sự hấp dẫn lạ lùng đó? Các nhà văn Việt Nam có thể viết được như thế không? Tại sao không thể viết được như thế? v.v.

Đã có nhiều cây bút của chúng ta thực sự trăn trở với văn học và thơ ca thiếu nhi, thực sự ham học hỏi và làm việc chuyên cần, thực sự nỗ lực để tự vượt lên mình hay chưa? Câu trả lời là… hình như chưa!

Nguồn tổng hợp


 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *