Câu chuyện trầu cau – Lịch sử về nét văn hóa của dân tộc Việt Nam

Câu chuyện trầu cau - Lịch sử về nét văn hóa của dân tộc Việt Nam

“Miếng trầu là đầu câu chuyện”. Một cư dân, một dân tộc qua ngàn năm (hạt cau đã được tìm thấy trong di chỉ khảo cổ thuộc văn hóa Hòa Bình, cách ngày nay trên dưới một vạn năm) đã hình thành được một thế ứng xử vô củng lịch sự qua triết lý trầu cau và sự mời trầu.

Đây là một dị bản trong nhiều dị bản của tục trầu cau. Tuy nhiên, cốt lõi của truyền thuyết không có mấy sự khác biệt, khiến chúng ta có thể tin được phần nào cốt lõi của lịch sử qua mây mù của truyền thuyết, huyền thoại và truyện kể dân gian. Chứng tích: Truyền thuyết không biết có từ bao giờ, và được phủ lên bao nhiêu lớp bụi thời gian, nhưng có liên quan tới thời đại Hùng Vương, khiến chúng ta có thể tin được truyện trầu cau với tục nhuộm răng ăn trầu có từ thời đó Triết lý trầu cau là triết lý tình nghĩa –  lịch sử về nét văn hóa của dân tộc Việt Nam. Tình nghĩa vợ chồng: xã hội Việt Nam truyền thống lấy gia đình (nhà) làm bản vị:

Có phải duyên nhau thì thắm lại

Dửng xanh như lá, bạc như vôi

                                         Hồ Xuân Hương

Câu chuyện trầu cau - Lịch sử về nét văn hóa của dân tộc Việt Nam - Ảnh 1

Nhìn miếng trầu têm, một hòa sắc trên gam màu mát: quả cau xanh (vỏ), trắng (thịt), vàng tươi (hạt). Lá trầu xanh…vôi trắng.miếng vỏ đỏ tươi…’’chia ba, hòa một", nơi “thống nhất” cái môi miệng con người. Và kỳ lạ thay: sự “tổng hợp” đưa lại một màu đỏ thắm, màu của máu, của sự sống, sự sống vĩnh hằng, sự sống vỗ biên. Miếng trầu tỏ tình:

“ Vào vườn hái quả cau xanh

Bổ ra làm sáu, mời anh xơi trầu

Trầu này trầu tính trầu tình

Trầu loan, trầu phượng, trầu mình lấy ta."

Cái “bạo dạn” của người thôn nữ xưa, không đi quá đến sự trâng tráo, mà được cân bằng lại bằng sự giữ gìn, giữ lấy cái mà phương Tây xem là “nữ tính” hơn cả:

Tính e thẹn:

“Sáng ngày em đi hái dâu

Gặp hai anh ấy ngồi câu Thạch Bàn

Hai anh đứng dậy hỏi han

Miệng nói, tay cởi túi trầu mời ăn

Thưa rằng: Bác mẹ em răn

Làm thân con gái chớ ăn trầu người…”

Đó là nghệ thuật chối từ khéo léo mà bây giờ ít ai chịu học vì đã quá quen với sự "thu nhận". Phép biện chứng vừa bạo dạn, vừa e thẹn đúng nơi, đúng lúc, là nghệ thuật sống của người thanh nữ. Bởi nhận “trầu” thuở xưa là “siêu ngôn ngữ" của sự “nhận lời”. Người ta cầu hôn bằng trầu cau, đi “hỏi vợ”, đi “dạm ngõ”, đi “ăn hỏi” bằng cau trầu. Lễ cưới ngày xưa cũng nhất thiết phải có trầu cau. Đó là nghi thức rất Việt Nam, độc đáo Việt Nam, mang bản sắc Việt Nam mà giờ đây, không chắc bỏ đi cả, duy có điều là nên giảm bớt, chỉ giữ lại như một “biểu tượng” tốt đẹp, tốt lành. “Nên vợ nên chồng” rồi, thì khi người chồng ra đi vì việc công, việc quân, người vợ đảm đang cũng têm trầu giữ tình nghĩa nơi miếng trầu tiễn chồng ra trận:

“Túi gấm cho lẫn túi hồng

Têm trầu cành kiến cho chồng đi quân”

Một giá trị đẹp, một cử chỉ đẹp, đẹp về lịch sự duyên thầm, tình ẩn. Tiềm ẩn nơi miếng trầu một lời chúc phúc, một ý mong chiến thắng: ở nhà thì têm trầu loan, trầu phượng; đi quán thì têm trầu cánh kiến… Miếng trầu đơn giản thế thôi: trầu, cau, vôi, nếu có thể têm tí vò, viên thuốc lào (với người ăn trầu thuốc), ấy thế mà miếng trầu mang đậm cá tính con người. Người ta têm trầu là để mời trầu, mời người khác ăn trầu. Nhìn miếng trầu đã biết được con người “têm" nó. Giản dị hay cầu kỳ, đậm đà hay nhạt nhẽo, do chất lượng và số lượng vôi bôi lên lá trẩu. Và, có khi miếng trầu “ở giữa đậm quá hai đầu thơm cay”. Vậy phép biện chứng của miếng trầu là nó vừa mang đậm màu sắc xã hội (phương tiện giao tiếp), vừa mang đậm bản sắc cá nhân. Miếng trầu Việt Nam mang đậm tình người và chở đậm tình người nhất: con người về bản chất, vừa là một sinh vật xã hội, vừa là một cá nhân ứng xử; hài hòa hai mặt đối lặp mà hòa hợp nó, là ứng xử cao nhất của xã hội loài người.

Câu chuyện trầu cau - Lịch sử về nét văn hóa của dân tộc Việt Nam - Ảnh 2

Miếng trầu còn tiềm ẩn tình nghĩa anh em nơi sự tích trầu – cau – vôi. Đôi vợ chồng và người em trai bất hạnh: sống chia rẽ anh em là chết, sự hối hận được đền bù bằng cái chết…Chết rồi, nhưng vì biết hối hận nên sống lại, hóa thân nơi trầu – cau – vôi, hòa hợp nơi miếng trầu. Một triết lý nhân sinh màu nhiệm, tuyệt vời không cần rao gửi nhiều lời rườm rà như triết lý Tây, không cần “thiên linh địa nghĩa” như triết lý Tàu. Triết lý Việt Nam thường là “triết lý vô ngôn” mà hay, mà màu nhiêm, mà đầy “tính hiệu quả".

“Anh em như thể tay chân”

“Máu chảy ruột mềm”

Người ta cảm được triết học bằng sinh học, sinh lý, cảm nhận bằng máu thịt, thân xác… chứ không phải bằng “cái miệng”.

Trầu cau còn là đạo lý ứng xử bạn bé, bà con lối xóm “chia trầu” để báo tin vui con cái trưởng thành, dựng vọ gả chồng, ra ở riêng…có thâm thuý hơn chăng “cái thiếp báo hỷ“ tốn giấy, tốn mực, tốn tiền? Mời trầu để làm quen và để tỏ lòng tin cậy…Một người phương Tây đến Việt Nam thế kỷ XVII nhận xét: Người Việt Nam đi đâu cũng có túi trầu mang theo. Gặp nhau, sau câu chào hỏi, cởi túi trầu, người nọ lấy miếng trầu ở túi người kia, rồi vừa ăn trầu “của nhau” vừa trò chuyện…mến yêu, tin cậy, lịch sự biết bao! Đó là nét giao tiếp đặc sắc Việt Nam mà cái mời nhau thuốc lá ngày nay không thể nào “ăn dứt” được, không thể nào thay thế được. Gia dĩ, hút thuốc lá có thể hại cho sức khoẻ, còn ăn trầu thì không. Ăn trầu chắc răng, bổ răng (nhờ chất vôi), chống rét và kích thích nhè nhẹ hệ tuần hoàn, thần kinh. Ăn trầu hồng đôi má thêm duyên…Ăn trầu hơi say say, câu chuyện tâm tình cởi mở (người xưa cởi mở hơn người nay, một phần vì thế chăng?). Dân tộc nào mà không có một “chất ma tuý nhè nhẹ hay nằng nặng”? Có con người nào mà cả đời “tỉnh như sáo”? Tỉnh như sáo khi làm việc, lao động; ngà ngà đúng lúc, đúng nơi, khi cần thư giãn, khi vui chơi giải trí “sống” với bạn bè

. Đó cũng là phép biện chứng “say – tỉnh" của miếng trấu, của sự ăn trầu… Theo dấu người xưa, theo cái đẹp truyền thống giao tiếp là cốt ở tinh thần triết lý sống của nó, chứ chủ yếu không phải là ở cử chỉ, càng không phải ở phương tiện. Những hình ảnh trầu cau mang lịch sử về nét văn hóa của dân tộc Việt Nam hiện nay đã ít đi, lêịu răng nét văn hóa đẹp đó còn được lưu truyền cho những thế hệ về sau hay không?

Nguồn tổng hợp

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *