Cái nhìn mới khách quan hơn về giấc ngủ

Cái nhìn mới khách quan hơn về giấc ngủ

Các nhà khoa học đang tiếp tục tìm hiểu thêm về tầm quan trọng của giấc ngủ đối với sức khỏe thể chất và tinh thần, khả năng làm việc, nhận thức, tâm lý và sự trường thọ của con người. Những kết quả nghiên cứu về giấc ngủ cung cấp một cái nhìn thoáng qua về vai trò của giấc ngủ trong cuộc sống.

Gần đây, một số́ nhà chuyên môn hàng đầu nước Anh về giấc ngủ đã cho rằng hầu hết mọi người, kể cả nhữ́ng ai thường thức giấc về đêm, đều được ngủ khá đủ, vì chìa khóa mở của cảm giác tập trung và đầy nghị lực vào buổi sáng là những gì người ta làm vào giờ thức dậy, chứ không phải nỗi băn khoăn liệu thời gian “đầu kê gối” có đủ không. Tất nhiên, cái nhìn mớivề giấc ngủ sẽ làm một số người bực bội, vì họ nghĩ rằng hầu hết mọi người đều thiếu ngủ kinh niên!

Mấy yếu tố của giấc ngủ

Giáo sư Jim Horne, một nhà chuyên môn đầu tàu nghiên cứu giấc ngủ ở Anh, đã lập luận rằng cơ thể con người thích nghi hết sức nhanh nhẹn với các kiểu giấc ngủ khác nhau. Theo ông, khả năng thích nghi đó là do cuộc sống con người chịu sự cai quản của một đồng hồ cơ thể – còn gọi là đồng hồ sinh học. Không chỉ sự “hoạch toán” thời gian cho giấc ngủ, mà cả các mức độ tỉnh táo hoặc hôn mê cũng nằm trong vòng tác động của “đồng hồ” này. Đây là những “nhịp điệu sinh lý xảy ra đều đặn mỗi ngày”, những kiểu mẫu giấc ngủ của con người và các loài động vật do đồng hồ sinh học sắp đặt nắm quyền lãnh đạo tâm tính và các tầm mức sinh lực của con người. Chiếc đồng hồ này được “chỉnh” cho chỉ cùng một giờ bởi các thời điểm bao gồm hoàng hôn, bình minh va cả các “hiệu lệnh” hiện đại hơn từ ánh sáng nhân tạo tới chuông đồng hồ báo thức và thậm chí bởi thói quen “ghiền” một loạt phim truyền hình nhiều tập nào đó.

Cái nhìn mới khách quan hơn về giấc ngủ - Ảnh 1

Nhưng có thể bởi chính những nếp sống bất thường, chiếc đồng hồ cơ thể vẫn bị biến đổi. Chẳng hạn, một người có nếp tỉnh thức vào khoảng 10 giờ sáng mới thấy đã giấc, sẽ vẫn rơi vào tình huống ngái ngủ, dù có thức dậy vào giờ này sau một đêm trằn trọc rất ít ngủ. Còn cơn buồn ngủ vào buổi chiều là một “pha” hoàn toàn tự nhiên của đồng hồ cơ thể, và là cách thức sống thường ngày của con người. Horne nói: “Một số người cho rằng họ bị điều gì đó không ổn, vì cảm giác lừ đừ muốn ngủ. Thực ra, đó là cú xuống sức ngắn ngủi thường ngày, không phải là chuyện của giấc ngủ”. Hai nghìn năm trước, một triết gia nổi tiếng của Hy Lạp là Aristote từng cho rằng giấc ngủ chẳng qua là một tình huống xảy ra, do các hơi ấm bốc lên từ bao tử, sau bữa ăn ngon. Tất nhiên, đó là trước khi điện não đồ (ElectroEncephaloGrams) ra đời, đo được các làn sóng não, hay những luồng suy tưởng sáng lên bất chợt, mà người ta phát ra trong thời gian ngủ.

Nói cách khác, ngủ không đơn giản là chuyện nhắm mắt hay thiếu vắng cử động cơ thể, vì nó quan hệ tới các biến đổi sâu sắc của vỏ não. Không chỉ chức năng cao cấp – từ khả năng trí tuệ, trí tưởng tượng tới trách nhiệm xã hội và tình yêu thương – đều được vỏ não điều khiển, mà cả những giấc mơ cũng được tạo nên ở đây. Và khi nhìn vào các luồng ý sáng lên từ vùng não này, các nhà khoa học mới tìm ra được những giai đoạn ngủ khác nhau. Quy trình ngủ trông có vẻ như liên tục, nhưng kỳ thực là bị gãy ra thành nhũng đợt 90 phút, có xu hướng xảy ra như sau: Ngay sau khi ngủ thiếp đi, bạn sẽ đi vào giấc ngủ sâu. Rồi những luồng sáng ý đổi độ cao và số lượng, từ trở thành những “gợn sóng lăn tăn” sang các “cuộn sóng lớn”, mà theo như diễn tả của Horne, thì: “Những đợt sóng sâu này cho phép cơ thể xóa đi những tiếng ồn lẫn các biến động bên ngoài, và duy trì giấc ngủ, chiếm khoảng từ 10 tới 20% thời gian ngủ ban đêm của một người trưởng thành bình thường, và thường xảy ra vào khoảng nửa đầu của đêm”. Điều thú vị mới lạ, đáng quan tâm ở đây ít ai nhận thấy là số lượng giấc ngủ sâu rất có lợi mà bạn trải qua thực sự tùy thuộc vào số lượng thời gian đã được bạn sử dụng lúc không ngủ.

Các đợt “sóng não sâu” trong giấc ngủ có vẻ như là yếu tố cho phép vỏ não hồi phục hoặc nạp lại năng lực, trước lúc đối mặt với ngày kế tiếp. Thêm một khám phá khá mới nữa cho thấy trong giấc ngủ sâu lại có những đợt sóng rất chậm có vẻ như quan trọng đặc biệt đối với não, với những tác động tới khối lượng công việc trong trường họp được vỏ não xử lý vào những gìờ tỉnh thức. Vả chăng, ai theo thường lệ ngủ chỉ khoảng năm tiếng/đêm, cũng hưởng được số lượng giấc ngủ sâu, tương đương với người ngủ chín tiếng/đêm – không có cuộc nghiên cứu nào gợi lên dấu chỉ người này lanh lợi hoạt bát hoặc nhiều nghị lực hơn người kia. Có thể nói, ngủ là một biến trạng của ý thức, tựa như đối lập với một tình trạng vô thức, và là một dịp điều dưỡng cho sự lớn mạnh thêm. Một giấc ngủ có chiều sâu, hoặc đợt sóng não chậm, sẽ làm các mực kích thích tố (hormon) tăng thêm, và chức năng miễn nhiễm xảy ra các sự thay đổi. Đặc biệt là trẻ em cần giấc ngủ cho quá trình “xử lý” thông tin mới về môi trường.

Cái nhìn mới khách quan hơn về giấc ngủ - Ảnh 2

Các giai đoạn của giấc ngủ

Nhiều cuộc nghiên cứu đã sục sào vào một giai đoạn ngủ – gọi là REM (Rapid Eye Movement – cử động mắt nhanh), với lần được phát hiện đầu tiên vào năm 1955. Gọi là mắt động đậy, thực ra đó là sự giật giật bên dưới mí mắt đã được giáo sư GT Ladd, năm 1892, mô tả đầu tiên là có liên quan tới việc nằm mơ. Nói tóm lại, REM quả là giai đoạn diễn ra những giấc mơ dữ dội và sôi nổi nhất, và những giấc mộng trong phần còn lại của giấc ngủ sẽ có những hình ảnh nhẹ nhàng và sâu lắng hơn. Có điều, các giấc mơ được tạo ra ở vỏ não, thì REM lại bắt nguồn từ vùng não sâu hơn. Vùng này có vẻ nối kết ít hơn tới việc xử lý quá trình tư duy, và dính dáng nhiều hơn tới kho trữ bộ nhớ và sự tỉnh táo. Ở đây, bộ nhớ là một quy trình chức năng tỏ ra phụ thuộc rất nhiều vào giấc ngủ. Còn REM được xem là giai đoạn góp phần điều dưỡng bộ nhớ. Một số nhà khoa học chuyên nghiên cứu giấc ngủ, như Honre, đã so sánh giai đoạn REM của giấc ngủ với trình bảo vệ màn hình máy tính (screen-saver), cho rằng REM là phương thức rút lui của não trong trạng thái không tỉnh thức: “Trí nhớ là một trong nhiều quy trình chức năng gồm nhân cách, tư duy, cảm xúc…, mọi thứ làm người ta có tính người và khả năng hoạt động. Và tất cả đều được giấc ngủ chăm sóc. Theo nhiều công trình nghiên cứu về sự mất ngủ, người ta bắt đầu suy nhược, một khi bỏ đi khoảnh khắc giấc ngủ thiết yếu”.

Một số bác sĩ đa khoa bệnh viện thành phố Birmingham (Anh) từng chia sẻ trên Doctersnet.org.uk về cảm giác suy nhược và mệt mỏi triền miên, sau vài tháng trực ca cấp cứu. Tới nay, những giờ làm việc kéo dài như thế đã giảm bớt, theo các quy định mới của châu Âu về thời gian lao động, ít ra là nghề bác sĩ. Giáo sư Russel Foster thuộc Đại học Hoàng gia Luân Đôn – một nhà chuyên khoa nhịp điệu hoạt động sinh lý thường ngày nói: “Một vài ngày thiếu ngủ chẳng phải là điều tai hại ngay tức thì, nhưng có thể thấy, nó tích lũy lại và tác động lên năng suất hoạt động trí thức, năng lực sáng tạo”. Vả chăng, không kể bây giờ, mà ngay vào thời tiền sử, chiếc đồng hồ cơ thể cũng từng cho phép con người ta thức dậy thật sớm, và nhờ vậy mà họ có được những cơ may, lợi ích không tưởng tốt nhất cho việc săn mồi và sự sinh tồn. Và suốt các thời đại, con người từng điều chỉnh giấc ngủ của mình tùy theo sinh hoạt đời sống. Chẳng hạn, cách đây năm thế kỷ, giờ ngủ của người Anh khoảng 5 tới 6 tiếng bắt đầu từ sáng sớm, vì trước đó, họ thích thú cái giấc ngủ tương tự như giấc ngủ trưa – vào buổi hoàng hôn, tiếp theo là giờ ăn tối, rồi tới thời gian cầu nguyện hoặc trò chuyện. Đến thời Nữ hoàng Victoria, vào các thập niên 30,40,50 của thê kỷ 19, giới công nhân nước Anh lao động đến 14 tiếng/ngày, và môi trường ngủ ban đêm lại ồn ào náo nhiệt.

Gần đây hơn, một trong những nhân vật nổi tiếng cập nhật giờ ngủ cho phù hợp với công tác thời Đệ nhị thế chiến là cố thủ tướng Anh Win-ston Churchill. Trong hồi ký, ông đã viết: “Khi chiến tranh bùng nổ, tôi đã ngủ vào ban ngày, bởi vì đó là cách duy nhất mà tôi đối mặt với các trách nhiệm”. Nói tóm lại, ngoài các yếu tố về môi trường và hormon, thì các “nhịp điệu sinh lý giấc ngủ” và chiếc đồng hồ sinh học đều góp phần tác động tới khả năng ngủ của con người. Nhưng cũng có một cái nhìn khác về giấc ngủ phục vụ cho chức năng tiến hóa, trong việc bảo vệ con người suốt thời gian ban đêm tránh nguy cơ hiểm nghèo do việc đi loanh quanh lúc trời tối. Đêm càng khuya, nằm ngủ càng an toàn hớn thúc và đi lang thang ngoài đường!

Theo The Observer
 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *